SATRANÇTA DÜNYA ŞAMPİYONLUĞU VE AÇMAZLAR-1- Şevki Hacıoğlu

7. yüzyılda Hindistan'ın dört bölgeye -krallığa- ayrılmasıyla ortaya çıkan "Dört Kral" oyunu Çaturanga, günümüzde satranç adıyla oynanan Dünya Şampiyonlarının kral olduğu popüler bir oyundur.

Ünvan maçları her oyuncunun -sporcunun- ilgisini çekmiştir. Benim ilgimi çeken ise, bugünden bakıldığında görülen açmazlardır.

Satrancın temel taktiklerinden biri olan açmaz, açmazlara ait en güzel örnek oyun P. Morphy ( ölm. 1884) - Kont İsouard karşılaşmasıdır. Morphy, ülkesi ABD'den çıkıp Avrupa'nın satranç ustalarına üstünlüğünü kabul ettirir. İlk resmi olmayan Dünya Şampiyonu olarak bilinir. Açmazın baskı unsuru olarak nasıl kullanıldığını örnek olarak verelim:

Steinitz (Avusturya, Macaristan İmparatorluğu/ ABD)-Zukertort (Polonya/Britanya) maçı 1886 yılında 10 galibiyet üzerinden oynandı. ( İki rakip arasında gerçekleşen bir dizi oyuna "maç", birçok oyuncunun yer aldığı katılıma ise "turnuva" diyoruz ). Beraberlik skora puan olarak yansımıyordu. Maçın skoru 9 - 9 olması durumunda maç berabere bitmiş sayılacak, şampiyonluk ünvanı verilmeyecektir. Steinitz , +10 -5 =5 sonucu ile kazanıp İlk Dünya Şampiyonu oldu. Dünya Satranç Şampiyonası'nı yeni bir statüye-toplum içindeki yerini -konumunu- belirlemek için çaba gösteren V. Steinitz, H. J. Zukertort ile oynadığı ve kazandığı maçtan sonra kendini İlk Dünya Satranç Şampiyonu ilan etmiştir.

Steinitz, şampiyonluk ünvanını beş yıl koruyabildi. 1894 te Steinitz-Lasker ünvan maçı yirmi oyun üzerinden oynandı.

Lasker (Almanya), +10 -5 =4 sonucuyla kazandı ve yeni dünya şampiyonu oldu. 1896-97 de Lasker-Steinitz ünvan için karşılaştı, maç on galibiyet üzerinden oynandı. Lasker, +10 -2 =5 sonucu ünvanını korudu. 1910 yılında Lasker- Carl Schlechter (Avusturya, Macaristan İmparatorluğu) ünvan maçı için karşı karşıya geldi. Maç on oyun üzerinden oynandı. Lasker, +1 -1 =8 eşitliği sağlayıp ünvanını korudu.

Son oyun-10. oyun- berabere bitseydi ne olurdu? Şampiyonluk tüzüğüne göre, Schlechter'ın iki puanlık bir fark atması gerekiyordu. Buna ne denir? Kralın olduğu yerde kralın hükmü geçerliydi. O dönemde FIDE ortada yoktu.

1921 yılında Lasker - J. Capablanca unvan maçı yirmi oyun üzerinden oynandı. Capablanca (Küba), +4 =10 sonuçla yeni dünya şampiyonu oldu. Capablanca, 8 yıl boyunca turnuvalarda 1916-1924 yılları arasında tek bir maç kaybetmedi.

Emmanuel Lasker (Almanya), şampiyonluk ünvanını 27 yıl korudu ve bu rekor kırılamadı. Lasker, 1941 de hayata veda ettiğinde son sözleri; "konig des shach" (satrancın kralı) olmuştu, haklıydı. "En iyi hamlenin rakibi en rahatsız eden hamle" olduğunu söyleyen Lasker, satranca psikolojik yaklaşımın öncüsüdür. "Tahtayla değil insanla oynayın" demiştir.

27 yıl satrancın krallığını yapan E. Lasker'in güzel bir oyununu görmeden olmaz.

Lasker'ın ünlü fil çifti fedası:

1922 yılında Londra turnuvasının yapıldığı dönemde, dönemin genç ustaları, J. R. Capablanca, A. Alekhine, E. Bogoljubov, G. Maroczy, R. Reti, A Rubinstein, S. Tartakower ve M. Vidmar, Dünya Satranç Şampiyonluğu maçlarının standart bir kurala bağlanması amacıyla "Londra Kuralları" nı (London Rules) imzaladılar. Bu kurallar kısaca şunlardı: 6 galibiyete ulaşan ilk oyuncu şampiyon unvanına sahip olur. Meydan okuyan oyuncunun 10 bin dolarlık ödül fonunu garantilemesi gerekir. Maçlar için toplam oyun sayısı yoktur. Maç 6 galibiyete ulaşana kadar sürer

3. Dünya Şampiyonu J. Capablanca 1927 yılında satranç fanatiği A. Alekhine (Rusya/Fransa) ile ünvan için karşı karşıya geldi. Satranç fanatiği diyoruz çünkü, Alekhine o güne kadar 50.000 satranç partisi oynadığını belirtmişti ve satranca gönülden bağlıydı. Capablanca-Alekhine maçı, "Londra Kuralları" na göre 6 galibiyet üzerinden oynandı. Beraberlikler skora yazılmıyordu. Fakat "5-5 eşit olduğu durumda şampiyon unvanını koruyordu." Bu madde "Londra Kuralları"nda yoktu. Bu kural-dışı hamlede 5 galibiyete erişen şampiyon (Capablanca) ünvanını korumuş oluyor, meydan okuyanın ise (Alekhine), maçı kazanabilmesi için 6-4 sonuçla bitirmesi gerekiyordu. Kralın yasası! Sonuçta,

Alekhine maçı +6 -3 =25 sonuçla kazanır ve 4. Dünya Satranç Şampiyonu ünvanına sahip olur. Maçı kaybeden Capablanca, Alekhine ile bir daha ünvan için maç yapma fırsatını bulamadı. 1942 yılında satranç kulübünde maç izlerken kalp krizi sonucu yaşama veda etti.

A. Alekhine, ünvan maçı için E. Bogolyubov ile 1929 ve 1934 yıllarında karşı karşıya gelirler. 30 oyun üzerinden gerçekleşen maçları Alekhine +11 -5 =9 ve +8 -3 =15 sonuçla kazanır unvanını korur. Alekhine, 1935 yılında gerçekleşen A. Alekine-M. Euwe (Hollanda) ünvan maçı 30 oyun üzerinden planlanır. Unvanı kazanmak için en az 6 galibiyet olması ve 15,5 puana ulaşılması şartı konur. Beraberlikler puanlamaya dahil edilir. 15-15 eşitlik durumda ünvan şampiyonda kalır kuralı getirilir. M. Euwe, maçı 15,5 -14,5 kazanır ve yeni dünya şampiyonu olur. Alekhine, anlaşma gereği saklı tuttuğu rövanş hakkını kullanır ve 1937 yılında M. Euwe-Alekhine ünvan için satranç tahtasında karşı karşıya gelirler. Maç 30 oyun üzerinden oynanır ve aynı şartlar uygulanır. Alekhine, 15,5 - 9,5 sonuçla kazanır ve yeniden ünvanın sahibi olur. Maks Euwe 1970 - 1978 yıllarında FIDE başkanlığı da yapmıştır.

2. Dünya Savaşı'nın başlamasıyla ünvan maçları ertelenmiş, fakat Alekhin 1946 yılında vefat edince ünvanı da öbür tarafa götürmüştü. Alekhine'in mezarı Paris'tedir ve mezar taşında satranç tahtası figürü yer alır. Alekhin'den boşalan krallık tahtını doldurmak amacıyla Sovyet Rusya (SSCB), FIDE'ye üye olur. FIDE artık Dünya Satranç Federasyonu'dur, organizeyle satranç dünyasında otorite durumuna gelir.

Uluslar Arası Satranç Federasyonu FIDE'nin genel merkezi Lozan İsviçre'dedir. FIDE'nin kuruluş tarihi 20 Temmuz 1924 Paris/Fransa. Bu tarih her yıl "Dünya Satranç Günü" olarak kutlanır. FIDE'nin sloganı "Gens una sumus" Latince "Biz Bir Aileyiz". Görevi: Oyun kurallarını belirler. Oyuncuların kuvvet derecelerini belirler. (Elo puanı) Ünvan verir ve turnuva organizasyonlarıdır. Not : 1924 yılında Paris'te kurulan uluslararası satranç Federasyonu (FIDE), 1927 unvan maçında var olsa da henüz ne finansal ne de idari bir güce sahip değildi.

FIDE, 1948 yılında, dünya birincisini saptamak, ortaya çıkarmak için, o dönemin en güçlü 6 oyuncusunu, Botvinnik, Smyslov, Reshevski, Keres, Euwe ve Ruben Fine'ı davet eder. Döner Sistemli 6'lı turnuva düzenler. R. Fine katılamaz, turnuva "Beşler Turnuvası" adıyla satranç tarihine geçer.

Turnuvayı 14 puanla bitirip en yakın rakibi Smyslov'a 3 puan fark atan Botwinnik, yeni Dünya Şampiyonu olur. Satranç bundan sonra SSCB'nin milli sporudur.

M. Botvinnik'in Dünya Şampiyonu olmasıyla, Sovyet Rusya'nın satranç imparatorluğu dönemi başlar. Botvinnik (ölm. 1995) kurduğu satranç okuluyla, Karpov, Kasparov, Kramnik' i dünya şampiyonları sahnesine çıkarmıştır. Ardından V. Smyslov (SSCB), M. Tal (SSCB- ölm. 1992), T. Petrosyan (SSCB-ölm. 1984), B. Spasski (SSCB) ile SSCB, dünya şampiyonluğunu tekeline alır. M.Tal Riga sihirbazı lakabıyla anılan Tal, kendi oyun tarzını, "iki tür feda vardır doğru olanlar ve benimkiler" diye özetlemiştir. Demir lakaplı T. Petrosyan ünvanı 1966'da Spasski'ye karşı korudu ancak 1969'da yine Spasski'ye yenilerek şampiyonluğa veda etti. Spasski (SSCB/Fransa -ölm. 2025)

Ancak 1972 yılında ABD'li Bobby Fischer bu duruma kısa bir süreliğine son verir. Yirmi dört oyun üzerinden oynanan Spasski - Fischer ünvan maçını Fischer. +7 -3 =11 sonuçla kazanır ve Dünya Şampiyonu olur.

Soğuk Savaş döneminin iki süper gücü ABD ile Sovyet Rusya arasında yaşanan gerilim satrancın zirvesinde de yansımasını bulur.

B. Fischer'in FIDE ile yaşadığı kural anlaşmazlığı:

Fischer, şampiyon ünvanına sahip olduğu dönemde (1972-1974) FIDE'ye 1975'te A. Karpov'la karşı karşıya geleceği ünvan maçı için net şartlar sundu ve bu şartların pazarlığa kapalı olduğunu söyledi.

Fischer'in şartlar şunlardı: Maç 10 galibiyet üzerinden oynanacak, beraberlikler puan olarak sayılmayacak, yalnızca galibiyetler dikkate alınacaktır. Maçı 10 galibiyet alan kazanacaktı. Maç için belirli bir toplam oyun sınırı olmayacaktı.

Kırılma noktası 9 - 9 eşitlik durumu : Skor 9-9 olduğunda şampiyon (Fischer) ünvanını koruyacak, ancak ödül havuzu iki oyuncu arasında paylaşılacaktı. FIDE ilk iki şartı kabul etti fakat 9-9 eşitlik kuralını reddetti. Çünkü bu kurala göre Karpov'un ünvanı alabilmesi için maçı 10-8 kazanması gerekiyordu. Fischer'in ünvanını korumak için 9 galibiyet yeterli olacaktı. FIDE bu durumu meydan okuyan rakip Karpov'a karşı bir haksızlık olacağı kanaatine varmış, yaptığı oylama sonucu teklifi reddetmiştir. Pazarlığa kapalı olduğunu belirten Fischer ünvan maçından çekilir. Fischer'in maça çıkmayı reddetmesiyle FIDE, 1975'te A. Karpov'u hükmen Dünya Şampiyonu ilan etti. Fischer sonraki yıllarda gözlerden uzak yaşadı. 20 yıl sonra 1992'de Spasski ile rövanş için karşı karşıya geldi. Fischer, Yugoslavya (Karadağ) da, Spasski'yle oynadığı rövanş maçında, ABD tarafından "kanun kaçağı" olarak ilan edildi. (1992 yılında, ABD hükümeti ve BM, Yugoslavya'ya ambargo uyguluyordu.) 20 yıl sonra FIDE dışında gerçekleşen gayrı resmi rövanş maçı, Fischer'in 1972'de FIDE'ye kabul ettiremediği şart ve kurallarla oynanmıştır. 10 galibiyet şartı; 10 galibiyete ilk ulaşan oyuncu maçı kazanır. Beraberlikler skora dahil edilmez. 9-9 luk eşitlik durumu: Maç skoru 9-9 eşitliğe ulaşırsa şampiyon (Fischer) unvanını korur. Maç, Fischer'in 10-5 üstünlüğüyle bittiği için bu kurala gerek kalmaz.

10 galibiyet üzerinden oynanan maçı, Fischer +10 -5 =15 sonuçla kazandı. Fischer, 2008 yılında hayata veda etti.

Fischer'e ait bunca bilgiden sonra bir oyununu vermeden olmaz.13 yaşında iken oynadığı ve satranç tarihine "yüz yılın oyunu" olarak geçen bu güzel oyunu verelim. Özellikle 17… Fe6!! hamlesi ve sonrası dikkate değer.

A. Karpov, şampiyonluk unvanını, 1978 ve1981'de V. Korçnoy'a karşı ve1985'te G. Kasparov'a karşı, FIDE'nin iptal ettiği maçla 10 yıl koruyabilmiştir. FIDE, 1984 -1985 yılında organize ettiği Karpov - Kasparov ünvan maçını 6 galibiyet üzerinden oynatır. "Bitmeyen maç" olarak ilan edilen Karpov-Kasparov unvan maçı (toplam: 5ay 5 gün sürmüştü). FIDE'nin tartışmaya neden olan maç kuralları şunlardı: Şampiyonluk unvanını kazanmak için 6 galibiyet almak yeterliydi. Maç sınırı yoktu. Beraberlikler skora dahil değildi. Sadece galibiyetler skora yazılıyordu. Maç sınırı olmadığı için 12-12 beraberlik durumunda unvan sahibinin unvanı koruması geçerli değildi. Kısaca, FIDE, "6 galibiyet alan taraf şampiyon olur" kuralını getirmişti.

İlk 12 oyunluk puan çizelgesinde, Karpov maçı 4 - 0 önde götürüyor. 13'ten 24 oyuna kadar ki çizelgede oyunlar beraberlikle sonuçlanıyor ve skor, 4 - 0 lık farkla Karpov'un lehine.

3. puanlama oyun çizelgesinde, 27. oyunda bir galibiyet daha alan Karpov, puanını 5'e çıkarıyor. Ünvanını koruması için 1 puan gerekiyor. Fakat 6. Puan bir türlü gelmiyor. Dört beraberlikle biten oyunlardan sonra, Kasparov (SSCB) 32. oyunu kazanıp durumu 5-0 dan 5-1'e getiriyor. Sonraki 15 oyun beraberlikle sonuçlanıyor. 47. ve 48. oyun Kasparov'un galibiyetiyle sonuçlanınca skor 5 - 3 oluyor İşte gerilen ipler burada kopuyor. FIDE, Karpov'un rahatsızlığını - kilo kaybını- öne sürerek maçı iptal ediyor ve bir yıl sonra yapılmasını karara bağlıyor. Kasparov karara itiraz etse de sonuç değişmiyor. Maç tüzüğüne, iptal etme ve erteleme gerekçeleri konmuştur. Kasparov'un FIDE itirazı ve isyanı, hantal bir bürokrasiye sahip olduğuna inandığı FIDE'nin iptal kararıdır. FIDE, maçı iptal etmek yerine erteleme vermiş olsaydı yerinde bir karar olurdu.

"Bitmeyen maç" Karpov-Kasparov maçı. Kasparov'un kazandığı 47. ve 48. parti, skoru 5 - 1'den 5 - 3 duruma getirdi. Bu iki oyunu görelim:

FIDE'nin 48 oyu süren Karpov-Kasparov maçının iptal kararı, Karpov'un fiziki olarak yıpranmış, ciddi kilo kaybı ve bitkin düştüğü gerekçesiyle, FIDE Başkanı F. Compomones, iki oyuncunun da sağlığını koruma gerekçesiyle, maçın kazananı olmadan iptal ettiğini duyurdu. İki oyuncu karara itiraz etti. Kasparov, ivmeyi yakalamışken durdurulduğunu (haklıydı), Karpov, kazanmaya sadece bir galibiyet yakın olduğunu belirtiyordu (haklıydı). Haksız olan kimdi?

"Satranç, diri olanın kazandığı bir zihin sporudur."